علی بحرانیپور، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز و تاریخدان در یادداشتی نوشت: تالش را نمیتوان تنها در قاب ییلاقهای سرسبز، جنگلهای هیرکانی، شالیزارها و چشماندازهای طبیعی آن دید. این پهنه از کرانههای گیلان تا ارتفاعات البرز غربی، مجموعهای درهمتنیده از طبیعت، تاریخ، زبان، معیشت، معماری، باورهای بومی و مسیرهای ارتباطی کهن را در خود جای داده است؛ مجموعهای که بررسی دقیقتر آن میتواند بخشهایی از تاریخ فرهنگی شمال ایران را آشکار کند.
بررسی میدانی انجامشده در حوزه فرهنگی- تاریخی تالش، با تمرکز بر شهرستان ماسال و بخشهایی همچون شاندرمن و طاسکوه، نشان میدهد که جغرافیای این منطقه چگونه در شکلگیری شیوههای زندگی و ساختارهای اجتماعی آن نقش داشته است. این بررسی بر پایه پیمایش میدانی، روایتهای شفاهی، اتنوگرافی، تاریخ شفاهی و تطبیق دادهها با منابع تاریخی و یافتههای باستانشناختی انجام شده و در اواخر شهریور ۱۴۰۵ تدوین شده است.
از جلگه تا ییلاق؛ جغرافیایی که فرهنگ میسازد
یکی از ویژگیهای مهم تالش، تنوع کمنظیر ارتفاعی و زیستمحیطی آن است. از پهنههای جلگهای و حاشیههای کاسپین تا جنگلهای میانبند و چمنزارهای مرتفع، چهار پهنه زیستی به یکدیگر متصل میشوند و هر کدام بخشی از شیوه معیشت و فرهنگ منطقه را شکل دادهاند.
در بخشهای ساحلی و تالابی، جنگلهای ساحلی و زیستبومهایی مانند گیسوم، در کنار پیشینه فعالیتهای مرتبط با صید و مبادلات، بخشی از رابطه دیرینه انسان و دریا را روایت میکنند. در جلگه و کوهپایه، خاکهای آبرفتی زمینهساز کشاورزی، بهویژه کشت برنج، و شکلگیری روستاهای یکجانشین شده است.
با ورود به پهنههای میانبند، نقش جنگل در اقتصاد و فرهنگ پررنگتر میشود. تولید دستسازههای چوبی، صنایع تبدیلی و استفاده از منابع جنگلی در کنار مسیرهای کوچ، نشان میدهد که جنگل برای مردم این منطقه تنها یک زیستبوم طبیعی نبوده، بلکه بخشی از نظام معیشتی و فرهنگی آنان بوده است.
در ارتفاعات نیز ساختار زندگی بر پایه دامداری و جابهجایی فصلی میان ییلاق و قشلاق شکل گرفته است. ییلاقهایی همچون اولسبلانگاه و ارتفاعات پیرامون طاسکوه را باید در همین پیوستار فرهنگی دید؛ جایی که طبیعت، اقتصاد و حافظه جمعی در هم تنیدهاند.
نامجایها؛ بخشی از حافظه تاریخی سرزمین
نام روستاها، ارتفاعات و مسیرهای ارتباطی تالش نیز میتوانند بخشی از حافظه تاریخی این سرزمین باشند. بررسی ریشهشناختی این نامها، در کنار روایتهای محلی، امکان شناخت لایههایی از تاریخ اجتماعی و زیستمحیطی منطقه را فراهم میکند.
درباره نام «تالش» دیدگاههای مختلفی مطرح شده و برخی پژوهشهای زبانشناختی آن را با نامهای قومی کهن این حوزه مرتبط دانستهاند. در مقابل، روایتهای محلی گاه بر ویژگیهای طبیعی و امتداد رشتهکوهها تأکید دارند. همین تفاوت میان روایت علمی و روایت مردمی، خود بخشی از میراث ناملموس منطقه است.
نامهایی مانند اولسبلانگاه، اسبریسه، شالم، پردهسر و خالهسرا نیز میتوانند موضوع پژوهشهای مستقل زبانشناختی و مردمشناختی باشند؛ زیرا نامجایها اغلب نشانههایی از پوشش گیاهی، شیوه معیشت، مسیرهای ارتباطی و کارکردهای تاریخی یک مکان را در خود حفظ میکنند.
تالش؛ سرزمین مسیرها و گلوگاههای تاریخی
اهمیت تالش تنها به منابع طبیعی محدود نمیشود. موقعیت جغرافیایی این منطقه سبب شده است که در دورههای مختلف، مسیرهای ارتباطی میان جلگه گیلان، ارتفاعات البرز غربی و نواحی اردبیل و آذربایجان از این پهنه عبور کنند.
شواهد باستانشناختی و بقایای استقرارهای دفاعی و صنعتی، از جمله آثار مرتبط با فلزگری، سربارههای کوره و استقرارهای دژگونه، ظرفیت مهمی برای بازخوانی نقش اقتصادی و ارتباطی منطقه ایجاد کردهاند. از این منظر، آثاری همچون دژ اسبریسه و قلعه سلسال را میتوان نه به صورت بناهایی منفرد، بلکه در ارتباط با شبکه راهها، گلوگاهها و نظام استقرار منطقه مطالعه کرد.
در همین چارچوب، بررسی سفالینههای بهدستآمده در حوزه تالش نیز میتواند به شناخت استمرار سنتهای سفالگری و ارتباطات فرهنگی این منطقه با حوزههای پیرامونی، از جمله جنوب قفقاز و شمالغرب ایران، کمک کند؛ موضوعی که نیازمند مطالعات تخصصی و مقایسهای بیشتر است.
پل پونل نیز نمونه دیگری از این میراث ارتباطی است. این پل آجری تکچشمه، یادآور اهمیت راههای ارتباطی در دورههای متأخر و ضرورت عبور از رودخانههای پرآب منطقه است و در کنار دیگر عناصر تاریخی، بخشی از سیمای تاریخی راههای تالش را شکل میدهد.
میراث ناملموس در زندگی روزمره مردم
یکی از مهمترین ظرفیتهای فرهنگی تالش، در زندگی روزمره مردم و شیوههای معیشتی آنان نهفته است. دامداری سنتی، کوچ فصلی، شالبافی، فرآوری محصولات دامی، صنایع چوبی و کشاورزی، تنها فعالیت اقتصادی نیستند؛ بلکه مجموعهای از دانش بومی، مهارت، واژگان، آیینها و روابط اجتماعی را منتقل کردهاند.
در این میان، نقش زنان در اقتصاد خانوار و تولید محلی، موضوعی قابل توجه است. روایتهای میدانی از حضور زنان در مدیریت فعالیتهای کشاورزی، دامداری، فرآوری لبنیات و تولیدات پشمی حکایت دارد. این نقش را میتوان در چارچوب تاریخ اجتماعی و اقتصاد معیشتی منطقه بررسی کرد؛ هرچند برای تعمیم آن به یک الگوی فراگیر تاریخی، مطالعات تطبیقی بیشتری لازم است.
گالشها نیز یکی از گروههای مهم در نظام معیشتی سنتی تالش بودهاند. دانش آنان درباره جنگل، دام، مراتع و جابهجایی فصلی، بخشی از میراث دانشی منطقه محسوب میشود؛ میراثی که در صورت بیتوجهی به تحولات اقتصادی و اجتماعی معاصر، ممکن است بخشی از آن از چرخه انتقال بیننسلی خارج شود.
زبان تالشی؛ حافظه زنده یک سرزمین
زبان تالشی یکی از مهمترین عناصر هویت فرهنگی این منطقه است. این زبان در شمار زبانهای ایرانی شمالغربی قرار دارد و گویشهای متنوع آن، بخشی از میراث زبانی ایران به شمار میروند.
اهمیت زبان تالشی تنها در واژگان آن خلاصه نمیشود. روایتها، ترانهها، دوبیتیها، اصطلاحات مربوط به دامداری و کشاورزی، نامجایها و شیوههای روایت تاریخ محلی، همگی در این زبان ذخیره شدهاند.
از این منظر، حفاظت از زبان تالشی را باید همزمان با حفاظت از میراث فرهنگی مادی منطقه دنبال کرد. هر واژهای که از چرخه کاربرد خارج میشود، ممکن است بخشی از یک دانش بومی یا خاطره تاریخی را نیز با خود از میان ببرد.
بقاع و زیارتگاهها؛ پیوند تاریخ و حافظه محلی
بقاع متبرکه و زیارتگاههای محلی نیز در شکلگیری جغرافیای فرهنگی تالش نقش دارند. بناهایی مانند بقعه سید صفیالدین در میرمحله ماسال، بقعه درویش شاهمیر در چالهسرا و امامزاده شفیع، علاوه بر کارکرد مذهبی، بخشی از حافظه تاریخی و اجتماعی روستاها و محلههای پیرامون خود هستند.
در بررسی این بناها باید میان روایتهای شفاهی، اسناد تبارشناختی، شواهد معماری و اسناد تاریخی تفکیک قائل شد. برای نمونه، درباره برخی انتسابهای محلی و قدمتهای روایی، انجام مطالعات سندشناختی و تاریخی میتواند به روشنشدن پیشینه واقعی بناها و شخصیتهای مدفون در آنها کمک کند.
این بناها همچنین از منظر معماری بومی اهمیت دارند؛ زیرا استفاده از چوب، سنگ، پوششهای شیروانی و مصالح متناسب با اقلیم مرطوب، بخشی از دانش معماری بومی شمال ایران را بازتاب میدهد.
تالش؛ میراثی فراتر از یک مقصد گردشگری
آنچه از بررسی فرهنگی- تاریخی تالش به دست میآید، تصویری فراتر از یک مقصد گردشگری طبیعتمحور است. ماسال و حوزه تالش را باید یک منظر فرهنگی زنده دانست؛ منظری که در آن جنگل، رودخانه، شالیزار، ییلاق، زبان، راه، پل، قلعه، بقعه، صنایعدستی و شیوههای معیشت در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند.
از این منظر، حفاظت از تالش تنها حفاظت از چند اثر تاریخی یا چند محدوده طبیعی نیست. موضوع اصلی، صیانت از پیوند میان عناصر مادی و ناملموس این سرزمین است؛ پیوندی که طی نسلها شکل گرفته و هنوز در زندگی مردم منطقه قابل مشاهده است.
تالش اگر درست مطالعه و معرفی شود، میتواند نمونهای روشن از پیوند میراث طبیعی، میراث فرهنگی، میراث ناملموس و گردشگری پایدار در شمال ایران باشد. شرط آن نیز عبور از نگاه صرفاً مقصدمحور و حرکت به سوی شناخت و حفاظت از «منظر فرهنگی تالش» است؛ منظری که تاریخ آن در سنگ و سفال، زبان و نامجایها، مسیرهای کوچ، معماری بومی و حافظه مردمانش باقی مانده است.
انتهای پیام/
نظر شما